राजु हुमागाईँ
डिजिटल युगमा लोकतन्त्रको मैदान बदलिएको छ। पहिले सत्ता दरबारमा केन्द्रित थियो, पछि संसद र दलहरूमा आयो। आज शक्ति चुपचाप हाम्रो मोबाइल स्क्रिनमा सरेको छ। हामीले देख्ने, सुन्ने र विश्वास गर्ने कुराको ठूलो अंश अब एउटा अदृश्य संरचनाले निर्धारण गर्छ—एल्गोरिदमले।
एल्गोरिदम भनेको कुनै समस्या समाधान गर्न वा कुनै काम सम्पन्न गर्न पूर्वनिर्धारित, चरणबद्ध र तार्किक निर्देशनहरूको सेट हो। गणितदेखि कम्प्युटर प्रोग्रामिङ र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI)सम्म यसको प्रयोग हुन्छ। सामाजिक सञ्जालमा यो झन् सक्रिय छ। तपाईंले फेसबुक खोल्नुहुन्छ, केही पोस्टमा रोकिनुहुन्छ, केही भिडियो पुरै हेर्नुहुन्छ, केहीमा प्रतिक्रिया दिनुहुन्छ—यी सबै व्यवहार डेटा बन्छ। त्यसपछि एल्गोरिदमले विश्लेषण गर्छ र त्यही अनुरूप सामग्री देखाउँछ। अर्थात् एल्गोरिदम डेटा, नियम र निर्णय प्रक्रियाको संयोजन हो।
Facebook, TikTok र YouTube जस्ता प्लेटफर्महरूले बढी प्रतिक्रिया आउने सामग्रीलाई प्राथमिकता दिन्छन्। परिणामतः भावनात्मक, आक्रोशपूर्ण वा विवादास्पद पोस्ट छिटो फैलिन्छन्, जबकि शान्त, विश्लेषणात्मक र सन्तुलित सामग्री प्रायः ओझेलमा पर्छ। यसरी दृश्यता नै नयाँ शक्ति बन्छ। जसलाई धेरै देखाइन्छ, ऊ प्रभावशाली देखिन्छ; जसलाई कम देखाइन्छ, ऊ अस्तित्वमै नआएकोजस्तो हुन्छ।
नेपालमा लोकतन्त्रको अभ्यास सडक आन्दोलन, सभा–सम्मेलन र चुनावी अभियानमार्फत विकसित भयो। तर आज जनमत निर्माणको ठूलो हिस्सा डिजिटल स्पेसमा भइरहेको छ। कुनै मुद्दा ट्रेन्डिङ भयो भने राष्ट्रिय बहस बन्छ, ट्रेन्डिङ भएन भने त्यो मुद्दा मौनतामा हराउँछ। राजनीतिक दलहरूले डिजिटल प्रचार टिम गठन गरिरहेका छन्। लक्षित विज्ञापन, ट्रेन्डिङ ह्यासट्याग, भाइरल क्लिप—यी सबै एल्गोरिदमलाई ध्यानमा राखेर तयार गरिन्छ। एल्गोरिदम बुझ्ने दलको दृश्यता बढ्छ, नबुझ्ने दलको सन्देश हराउँछ। लोकतन्त्रमा समान अवसरको सिद्धान्त भए पनि डिजिटल मैदानमा समान दृश्यता छैन।
एल्गोरिदमको अर्को प्रभाव इको–च्याम्बर हो। यसले तपाईंलाई तपाईं जस्तै सोच्ने मानिसका पोस्ट बढी देखाउँछ र विपरीत धारणा कम देखाउँछ। बिस्तारै तपाईंलाई लाग्न थाल्छ—सबै मानिस मेरो जस्तै सोचिरहेका छन्। यहीँबाट राजनीतिक ध्रुवीकरण सुरु हुन्छ। नेपालजस्तो विविध समाजमा सहिष्णुता लोकतन्त्रको मेरुदण्ड हो, तर जब फरक आवाज सुन्ने अवसर घट्छ, बहस कट्टर बन्छ। तर्कभन्दा प्रतिक्रिया हावी हुन्छ, संवादभन्दा आरोप बलियो हुन्छ।
यद्यपि यसको सकारात्मक पक्ष पनि छन्। युवा सहभागिता उल्लेखनीय रूपमा बढेको छ। भ्रष्टाचार वा गलत गतिविधि छिटो सार्वजनिक हुन्छ। वैकल्पिक आवाजले प्लेटफर्म पाएको छ। कुनै सानो समुदायको पीडा केही मिनेटमै राष्ट्रिय बहस बन्न सक्छ। यस अर्थमा एल्गोरिदमले लोकतन्त्रलाई खुला र सहभागी बनाएको छ। प्रश्न प्रविधिको अस्तित्व होइन, यसको प्रभावको दिशाबारे हो।
नेपाल केवल राजनीतिक संरचना मात्र होइन, यो आध्यात्मिक र सांस्कृतिक चेतनाको भूमि पनि हो। यहाँ ध्यान, तपस्या र आत्मचिन्तनको परम्परा छ। यस्तो समाजमा जब डिजिटल एल्गोरिदमले चेतनालाई निर्देशित गर्न थाल्छ, प्रश्न उठ्छ—यसले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ कि भावनात्मक? एल्गोरिदम आफैंमा न राम्रो हो, न नराम्रो। यो उपकरण मात्र हो। तर चेतना कमजोर हुँदा यही उपकरण जनमत नियन्त्रणको माध्यम बन्न सक्छ। चेतना बलियो हुँदा यही उपकरण पारदर्शिता र उत्तरदायित्वको साधन बन्न सक्छ।
आजको लोकतन्त्रको मैदान केवल संसद होइन, तपाईंको मोबाइल स्क्रिन हो। एल्गोरिदमले के देखाउने, कसलाई लोकप्रिय बनाउने, कसलाई ओझेल पार्ने—निर्णय गर्छ। यदि हामी सचेत भएनौं भने मतदानभन्दा अघि नै हाम्रो मत निर्माण भइसकेको हुन्छ। हामीले आफैंलाई सोध्नुपर्छ—के हामी विचारले निर्णय गर्छौं, वा हामीलाई देखाइएको सामग्रीले?
पहिले राजा शासक थियो, पछि दल शासक भयो, अब दृश्यताले शासन गर्छ। एल्गोरिदमको शासन दृश्यता नियन्त्रण, भावनात्मक प्रवाह र डेटा–आधारित लक्षित प्रभावमार्फत चल्छ। एउटै नेताले फरक–फरक समूहलाई फरक–फरक सन्देश दिन सक्छ, र त्यो सबै डिजिटल स्पेसमा सम्भव हुन्छ। नेपालमा युवा जनसंख्या डिजिटल रूपमा सक्रिय छ, तर डिजिटल शिक्षा अपेक्षाकृत कमजोर छ। यसले लोकतन्त्रलाई सहभागी त बनाएको छ, तर स्थिरता चुनौतीपूर्ण बनाएको छ। सूचना छिटो फैलिन्छ, तर सत्य–असत्य छुट्याउने क्षमता समान रूपमा विकसित छैन।
आध्यात्मिक दृष्टिकोणबाट हेर्दा एल्गोरिदम बाह्य बुद्धि हो—गणना गर्ने, विश्लेषण गर्ने र अनुमान गर्ने शक्ति। चेतना भनेको आन्तरिक बुद्धि हो—विवेक, धैर्य र आत्मजागरण। जब बाह्य बुद्धि बलियो र आन्तरिक विवेक कमजोर हुन्छ, मानिस प्रतिक्रिया–प्रधान बन्छ। उसले सोचेर होइन, तुरुन्तै प्रतिक्रिया दिएर निर्णय गर्छ। डिजिटल संसारमा यही प्रवृत्ति बलियो हुँदैछ। क्लिक र शेयरले तुरुन्त सन्तुष्टि दिन्छ, तर गहिरो विचारले समय माग्छ।
नेपाल जस्तो आत्मचिन्तनको भूमि यदि डिजिटल आवेगमा बग्यो भने लोकतन्त्र मात्र होइन, संस्कृति पनि संकटमा पर्न सक्छ। किनकि संस्कृति केवल परम्परा होइन, त्यो सोच्ने तरिका हो। यदि सोच्ने तरिका नै एल्गोरिदमले निर्देशित गर्यो भने हाम्रो मौलिकता कमजोर हुन्छ। त्यसैले डिजिटल युगमा लोकतन्त्रको रक्षा गर्न कानुनभन्दा बढी चेतना आवश्यक छ। नियम आवश्यक छन्—डेटा सुरक्षा, पारदर्शिता र प्लेटफर्म उत्तरदायित्वका लागि। तर अन्ततः निर्णय गर्ने नागरिक हो।
डिजिटल विवेक भनेको सचेत सूचना उपभोग, स्रोत जाँच्ने बानी, विपरीत दृष्टिकोण हेर्ने साहस र प्रतिक्रिया होइन, विवेकपूर्ण प्रतिक्रिया दिन सक्ने क्षमता हो। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म मिडिया साक्षरता बलियो बनाउनुपर्छ। युवा केवल सामग्रीका उपभोक्ता होइन, जिम्मेवार नागरिक बन्नुपर्छ। ध्यान, आत्मचिन्तन र डिजिटल विश्रामजस्ता अभ्यासले आन्तरिक सन्तुलन बलियो बनाउँछ। बाह्य शोरबीच आन्तरिक शान्ति कायम राख्न सक्ने समाजलाई कुनै एल्गोरिदमले सजिलै प्रभावित गर्न सक्दैन।
एल्गोरिदम लोकतन्त्रको शत्रु होइन, तर चेतनाहीन समाजमा यो प्रभावशाली नियन्त्रण उपकरण बन्न सक्छ। सचेत समाजमा यही उपकरण पारदर्शिताको माध्यम बन्छ। नेपाललाई डिजिटल प्रविधि चाहिन्छ, विश्वसँग प्रतिस्पर्धा गर्न र युवालाई अवसर दिन। तर त्योभन्दा पहिले डिजिटल विवेक चाहिन्छ। किनकि अन्ततः एल्गोरिदमले सुझाव दिन सक्छ, निर्णय भने हामीले गर्छौं।
आज नेपालको भविष्य केवल संसदमा लेखिँदैन, यो हाम्रो क्लिक, हाम्रो प्रतिक्रिया र हाम्रो विवेकमा लेखिँदैछ। यदि हामीले सचेत भएर सूचना उपभोग गर्यौं भने डिजिटल युग लोकतन्त्रका लागि अवसर बन्छ। यदि हामी भावनाको आवेगमा बग्यौं भने यही युग चुनौती बन्छ। त्यसैले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न प्रविधिको होइन, चेतनाको हो। डिजिटल युगको साँचो क्रान्ति नयाँ एपमा होइन, नयाँ जागरणमा हुनुपर्छ। नेपालको लोकतन्त्र जोगाउने असली शक्ति एल्गोरिदममा होइन, सचेत नागरिकको विवेकमा निहित छ।
प्रकाशित मिति: सोमबार, फागुन ४, २०८२
