तिलक प्रसाद शर्मा
मानव चेतनाको विकाससँगै रङ र आकारहरूले विशिष्ट सांस्कृतिक, सामाजिक र राजनीतिक अर्थ ग्रहण गर्दै आएका छन्। आदिम युगमा कविलाहरूले आफ्नो समूहको पहिचान, एकता र शत्रुलाई चेतावनी दिन प्रयोग गर्ने रङ र चिह्नहरू नै कालान्तरमा आधुनिक राष्ट्र,राज्यका झण्डाहरूमा रूपान्तरित भए। झण्डा केवल एउटा ज्यामितीय स्वरूप वा कपडाको टुक्रा मात्र नभएर यो सम्बन्धित राष्ट्रको इतिहास, दर्शन, सार्वभौमसत्ता र सामूहिक मनोविज्ञानको जीवन्त दस्तावेज हो। झण्डाले कुनै पनि राष्ट्रको आत्मसम्मान र अस्तित्वलाई विश्वसामु प्रतिनिधित्व गर्दछ। नेपालको सन्दर्भमा त राष्ट्रिय झण्डा अझ विशिष्ट, अद्वितीय र रहस्यमय छ। तर, पछिल्लो समयमा सार्वजनिक प्रदर्शन, नागरिक असन्तोष र विशेषगरी चुनावी प्रतिस्पर्धाका नाममा यसको जुन स्तरमा प्रयोजनवादी प्रयोग र दुरुपयोग भइरहेको छ, यसले झण्डाको पवित्रता र गरिमामाथि गम्भीर विमर्शको माग गरेको छ।
झण्डाको इतिहासलाईध्वज विज्ञान ( Vexillology)को पक्षबाट हेर्दा यसको सुरुवात प्राचीन मेसोपोटामिया र इजिप्टका सभ्यताहरूबाट भएको देखिन्छ।राष्ट्रिय झण्डाको आधुनिक अवधारणा भने सन् १६४८ को 'वेष्टफालिया सन्धि' पछि राष्ट्र-राज्यहरूको उदयसँगै व्यापक बनेको हो।अधिकांश राष्ट्रहरूले युरोपेली औपनिवेशिक प्रभावका कारण आयातकार (Rectangular)झण्डालाई अङ्गीकार गरिरहँदा नेपालले भने आफ्नै हजारौँ वर्ष पुरानो मौलिक ज्यामिति र परम्परालाई कायम राख्यो।
नेपालको राष्ट्रिय ध्वज विश्वकै एकमात्र गैर-आयताकार झण्डा हुनुको पछाडि हजारौँ वर्षको ऐतिहासिक विरासत लुकेको छ। यसको दार्शनिक आधार प्राचीन वैदिक कालदेखि महाभारतकालीन युद्ध र लिच्छवि राजाहरूका मुद्रामा अंकित त्रिकोणात्मक ध्वजका अवशेषहरूमा भेटिन्छ, जसले यसलाई करिब दुई हजार वर्ष पुरानो इतिहाससँग जोड्दछ। झण्डाको वर्तमान एकीकृत संरचना भने १८औँ शताब्दीमा पृथ्वीनारायण शाहले विभिन्न राज्यका दुई त्रिकोणलाई मिलाएर तयार पारेका हुन्। यसले नेपालीको अदम्य साहस र हिन्दू-बौद्ध दर्शनको समन्वयलाई झल्काउँछ। पछि, वि.सं. २०१९ पुस १ गतेको संविधानले सूर्य र चन्द्रमामा रहेका मानवाकृत अनुहारहरू हटाई यसलाई पहिलोपटक निश्चित ज्यामितीय सूत्रमा लिपिबद्ध गर्यो, जसलाई वर्तमान संविधानको अनुसूची-१ ले पूर्ण वैज्ञानिक र निर्विवाद रूपमा निरन्तरता दिएको छ।बर्तमान संबिधान निर्माणका क्रममा केहि व्यक्तिहरुले यो एतिहासिक तथ्यलाई समाप्त गर्न झन्डा परिबर्तन गर्ने प्रस्ताब राखेपनि नेपालिपन भएका सभासदहरुले यसलाई ठाडै अस्विकार गरेका थिए|
नेपाली झण्डाको संरचना कुनै आकस्मिकता होइन, यो गहन दार्शनिक आधारमा निर्मित छ। यसका दुई त्रिकोणले हिन्दू र बौद्ध दर्शनको 'श्री यन्त्र' को आधारभूत संरचनालाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। माथिल्लो त्रिकोणमा रहेको अर्धचन्द्रले 'ज्ञान' र 'शीतलता' को सङ्केत गर्दछ भने तल्लो त्रिकोणमा रहेको सूर्यले 'शक्ति' र 'तेज' को प्रतिनिधित्व गर्दछ। दार्शनिक रूपमा यसको अर्थ "जबसम्म आकाशमा चन्द्र र सूर्य रहन्छन्, तबसम्म नेपालको अस्तित्व रहिरहनेछ" भन्ने विश्वाससँग जोडिएको छ।
रङहरूको छनोटमा पनि तान्त्रिक महत्व छ। सिम्रिक रङ नेपालको राष्ट्रिय रङ मात्र होइन, यो वीरताको प्रतीक र तान्त्रिक विधिमा 'मूलाधार चक्र' को सूचक पनि हो। यसले नेपालीहरूको अदम्य साहस र जीवन्त ऊर्जालाई जनाउँछ। झण्डाको चारैतिर रहेको नीलो किनाराले अनन्त आकाश र शान्तिको प्रतीक मानिन्छ, जसले नेपालको शान्तिप्रिय स्वभावलाई विश्वसामु स्पष्ट पार्छ। यसको निर्माण विधि यति जटिल र वैज्ञानिक छ कि यसलाई कागजमा उतार्न पाइथागोरस साध्य जस्ता विशिष्ट ज्यामितीय विधिको प्रयोग हुन्छ, जसलाई संविधानको अनुसूची-१ मा स्पष्ट रूपमा लिपिबद्ध गरिएको छ। यो गणितीय शुद्धताले नेपाली पहिचानको गौरवलाई विश्वभरका ध्वजहरूमध्ये सबैभन्दा सुरक्षित र वैज्ञानिक बनाउँछ।
नेपालको संविधान (२०७२) रमुलुकी अपराध संहिता, २०७४ (दफा १५१)ले राष्ट्रिय झण्डाको अपमानलाई ३ वर्ष कैदसम्मको सजाय हुने गम्भीर कसुर मानेको छ। गृह मन्त्रालयको २०७७ को परिपत्रले डिजिटल र सार्वजनिक दुरुपयोग निषेध गरेको छ। विशेषगरीनिर्वाचन आचारसंहिता, २०७९ र २०८२ले झण्डाको सङ्ख्या तोक्नुका साथै डिजिटल प्रदर्शन र प्रयोगपछिको सम्मानजनक विसर्जनलाई अनिवार्य गरेको छ। यी कानुनी व्यवस्थाले चुनावी उन्माद र अराजकताबाट राष्ट्रिय प्रतीकको गरिमा जोगाउने लक्ष्य राखेका छन्।
विशेष गरी व्यक्तिगत प्रयोगको हकमा, राष्ट्रिय झण्डालाई व्यावसायिक प्रयोजनका लागि लोगो बनाउन वा शरीरको कम्मरभन्दा मुनिको भागमा यसको चित्र अंकित कपडा लगाउन पाइँदैन। शरीरको छातीभन्दा तल्लो भागमा लगाइने कुनै पनि भित्री वा बाहिरी कपडामा झण्डाको प्रयोग गर्नुलाई राष्ट्रिय अपमानको श्रेणीमा राखिएको छ। यतिसम्म कि विदेशी राष्ट्र प्रमुखहरूको भ्रमण वा विशेष राजकीय समारोह बाहेक अन्य समयमा झण्डाको प्रयोगमा कडा अनुशासन पालना गर्नुपर्ने हुन्छ। तर, हालका दिनमा यी कानुनी प्रावधानहरूको कार्यान्वयनमा फितलोपन देखिनु विडम्बनापूर्ण छ।
पछिल्लो समय नेपालमा देखिएका विभिन्न आन्दोलनहरू, विशेषगरी 'जेन्जी' (Gen Z) भनिने युवा पुस्ताको सक्रियतामा भएका प्रदर्शनहरूमा राष्ट्रिय झण्डाको प्रयोग जुन रूपमा भयो, त्यो चिन्ताजनक छ। आन्दोलनकारीहरूले राष्ट्रिय झण्डा बोक्नुको अर्थ राष्ट्रप्रतिको निष्ठा हुनुपर्नेमा, कतिपय अवस्थामा यसलाई ध्वंसात्मक कार्यको 'कवच' बनाइएको देखियो। सिंहदरबार र सर्बोच्च अदालत देखि व्यक्तिका घरहरु जलाउने देखि सार्वजनिक सम्पत्ति तोडफोड गर्दा झण्डा हातमा लिएर हिँड्नुले झण्डाको ओजलाई बढाउँदैन, बरु यसको गरिमालाई धमिलो बनाउँछ।
अर्को गम्भीर पक्ष निर्वाचनको समयमा देखिने झण्डाको दुरुपयोग हो।"निर्वाचन आचारसंहिता, २०७९" को दफा १३ (न) ले जुलुस, आमसभा वा घरदैलो गर्दा बढीमा १० वटा मात्र राष्ट्रिय झण्डा प्रयोग गर्न पाउने सीमा तोकेको छ। तर, चुनावी र्यालीहरूमा दलको झण्डा भन्दा बढी राष्ट्रिय झण्डाको प्रयोग गरेर आफूलाई 'महा-राष्ट्रवादी' देखाउने होड चलेको छ।चुनावी कार्यक्रम सकिएपछि ती झण्डाहरू सडकमै बेवारिसे अवस्थामा फ्याँकिने वा फोहोरको थुप्रोमा भेटिने प्रवृत्तिले हाम्रो राष्ट्रिय स्वाभिमानको धज्जी उडाइरहेको छ।कुनै एक व्यक्तिको चुनावी जीत वा हारसँग राष्ट्रिय झण्डालाई जोड्दा, हारको अवस्थामा झण्डाको 'मनोवैज्ञानिक पराजय' को अनुभूति हुनु राष्ट्रका लागि घातक पक्ष हो। दलीय स्वार्थका लागि राष्ट्रिय साझा प्रतीकको यस्तो अतिशय प्रयोगले राष्ट्रिय एकतालाई भन्दा बढी विभाजनलाई बल पुर्याउँछ।
नेपालको राष्ट्रिय झण्डा केवल एउटा दृश्य होइन, यो सम्पूर्ण नेपालीहरुको साझा धड्कन र हजारौँ वर्षको सभ्यताको सार हो। यसलाई सडकको कोलाहल, ध्वंसात्मक आन्दोलन र चुनावी दाउपेचको सस्तो प्रचार साधन बनाइनु किमार्थ उचित छैन। समूहगत स्वार्थ वा राजनीतिक स्टन्टका लागि राष्ट्रिय साझा प्रतीकको दोहन गर्नु नैतिक स्खलनको पराकाष्ठा हो।
नैतिकताको पुनरोदयका लागि राष्ट्रिय झण्डालाई भीड र अराजकताबाट फिर्ता गरी हरेक नेपालीको हृदयमा सुरक्षित राख्नुपर्छ। झण्डाको गौरव बचाउनु नै राष्ट्रिय सार्वभौमिकताको रक्षा हो। गृह मन्त्रालय र निर्वाचन आयोगले यसको दुरुपयोग रोक्न कडा कानुनी निगरानी राख्नु अनिवार्य छ। जबसम्म नागरिकमा राष्ट्रिय प्रतीकप्रति व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथिको सम्मानभाव हुँदैन, तबसम्म राष्ट्र बलियो हुन सक्दैन। हाम्रो त्रिकोणात्मक पहिचान सधैँ सगरमाथा झैँ अटल र मर्यादित रहोस् भन्नेमा प्रत्येक नेपाली सचेत हुनुपर्छ।
प्रकाशित मिति: मंगलबार, माघ १४, २०८२
