काठमाडौं: हिन्दू धर्ममा सोमबार भगवान शिवको आराधनाका लागि विशेष दिनका रूपमा मानिन्छ। विशेषगरी श्रावण महिनामा पर्ने सोमबारहरूलाई अत्यन्तै पवित्र मानिन्छ। यस समयमा देशभरका शिवालयहरूमा भक्तजनहरूको भीड लाग्ने गर्दछ, जहाँ भक्तजनहरूले जल, दूध, बेलपत्र चढाई भगवान शिवप्रति आस्था प्रकट गर्ने गर्छन्।
हिन्दू मान्यताअनुसार ‘सोम’ शब्द चन्द्रमासँग सम्बन्धित छ, र भगवान शिवलाई शिरमा अर्धचन्द्र धारण गरेको रूपमा चित्रण गरिन्छ। शास्त्रहरूमा सोमबारको दिन शिवपूजाका लागि उपयुक्त मानिएको पाइन्छ। यसै सन्दर्भमा शिवभक्तहरूले प्रायः जप गर्ने मन्त्र हो—
ॐ नमः शिवाय
यो मन्त्र शिवप्रतिको समर्पण र भक्ति व्यक्त गर्ने प्रमुख मन्त्रका रूपमा प्रचलित छ।
श्रावण महिना भगवान शिवको विशेष प्रिय मानिन्छ। धार्मिक ग्रन्थहरूमा वर्णन भएअनुसार समुद्र मन्थनका क्रममा निस्किएको ‘हलाहल’ विष भगवान शिवले पिएर सृष्टिको रक्षा गरेका थिए। उक्त प्रसङ्गलाई स्मरण गर्दै श्रावण महिनामा शिवलिङ्गमा जल अर्पण गर्ने परम्परा रहेको छ। यस क्रममा भक्तजनहरूले महा मृत्युंजय मन्त्र पनि जप गर्ने गर्छन्—
त्र्यम्बकं यजामहे सुगन्धिं पुष्टिवर्धनम्।
उर्वारुकमिव बन्धनान्मृत्योर्मुक्षीय मामृतात्॥
श्रावण सोमबारका दिन भक्तजनहरू बिहानै उठेर स्नान गरी शिवालयमा पुग्छन्। शिवलिङ्गमा जल, दूध, बेलपत्र, धतुरो, अक्षता तथा पुष्प चढाउने गरिन्छ। पूजा–अर्चनाका क्रममा शिवका विभिन्न स्वरूपहरूको स्तुति गर्दै यस प्रकारका श्लोकहरू पनि उच्चारण गरिन्छ—
नमः शिवाय शान्ताय नमः शिवाय शंकराय।
नमः शिवाय शम्भवे नमः शिवाय नमो नमः॥
यस दिन व्रत बस्ने परम्परा पनि व्यापक रूपमा रहेको छ। व्रत बस्दा भक्तजनहरूले दिनभर निराहार बस्ने वा फलफूल तथा सात्विक भोजन मात्र ग्रहण गर्ने गर्छन्। व्रतलाई आत्मसंयम र आध्यात्मिक अभ्यासका रूपमा लिइन्छ।
अविवाहित महिलाहरूले योग्य जीवनसाथीको कामना गर्दै व्रत बस्ने गर्छन् भने विवाहित महिलाहरूले आफ्ना श्रीमानको दीर्घायु र पारिवारिक सुख–समृद्धिका लागि व्रत बस्ने विश्वास राख्छन्। माता पार्वतीले भगवान शिवलाई प्राप्त गर्न गरेको तपस्याको प्रसङ्ग पनि यस परम्परासँग जोडिएको छ।
श्रावण महिनाभरि देशभरका शिव मन्दिरहरूमा भक्तजनहरूको चहलपहल बढ्ने गर्दछ। विशेषगरी पशुपतिनाथ मन्दिर लगायत प्रमुख शिवालयहरूमा भक्तजनहरूको उल्लेखनीय उपस्थिति रहने गर्दछ।
यसरी सोमबार, विशेषगरी श्रावणको सोमबार, हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि आस्था र धार्मिक अभ्यासको महत्वपूर्ण दिनका रूपमा स्थापित भएको छ।
प्रकाशित मिति: सोमबार, साउन २५, २०८३
